خانه / مقالات / مطالعات اسلامی / از گذشته ها باید گذشت / بخش نخست

از گذشته ها باید گذشت / بخش نخست

نویسنده: دکتر محمد عماره
برگردان: سمیع الله داعی

(نگرشی بر عقلگرایی اسلامی)

آیا لازم می بینید که این دو مفهوم (عقل و نقل) مورد ارزیابی قرار بگیرند؟ و کدام این دو بیشتر نیازمند واکاوی و ارزیابی است، عقل انتقادی و یا نقل انقیادی؟ پیرامون دوگانگی انگاشتن در مفاهیم فوق گفت و شنود های متفکرین و اندیشمندان اسلامی به وقوع پیوسته است – سیاستمدارن نیز از این دو رنگی ها در اندیشه دانشمندان اسلامی به بهره نمانده اند و منفعت خویش را کسب کرده اند- آیا دو موقف متباین و دو اندیشه متغایر توانسته اند به بحران عقل زدگی و نقل زدگی خاتمه دهند و یا خیر؟

– در تمدن پر و پاقرص یونان قدیم و قیافه جدید آن – تمدن عقلگرایی مغرب زمین – فیلسوفان به تک منبع ی باورمند بودن و استن که ” عقل ” و داشته های عقلی برای تبیین جهان شناختی و انسان شناختی آنها کفایت می‌کند و در تلقی آنها عقل یگانه منبع معرفت قلمداد می‌شود.

– بت پرستی و ماده‌گرایی اندیشه حاکم بر تفکر معنوی یونانی به حساب می آمد و از همین لحاظ ” وحی” و یا ” نقلی” وجود نداشت که همطراز و همنشین عقل یونانی قرار بگیرد از همین جهت میدان فیلسوف نمایی،اندیشه و تفکر به عقل و باور های عقلی خالی گذاشته شده بود.

تمدن مغرب زمین نیز مع الوصفی که در اقلیم و جغرافیای مسیحی متولد شده است- ذاتا باید به دنیای لاهوت توجه بیشتری داشته باشد- اما جسد او از غذای سیکولاریستی تغذیه می‌شود ،جوهر او به ماده باوری نزدیک تر است تا به روح و معنویت گرایی – ظاهرن این تمدن با دور انداختن باور های لاهوتی؛ – کیش مسیحی که در معابد کاتولیکی وجود داشت – عقل باوری را بر ایمان ترجیح داده و خود را مشعله دار قافله تمدن یونانی – به گونه ناخواسته – قلمداد کرد و اینگونه بود عقلانیت مغرب زمین جدید بارزترین تابوی تفکر عقلی یونان قدیم در فلسفه و اندیشه قرار گرفت.

با این رویکرد شما سیر فلسفه و اندیشه های فلسفی را در مغرب زمین به راحتی درک کرده می‌توانید و بر این امر واقف می‌شوید که عقل انتقادی و سرکش یگانه ابزاری است که فلسفه جدید مغرب زمین با آن گره خورده است.

در حالی که وجدان و ایمان مهیا کننده ی فضایست که در آن نهال سبز دینداری به بلوغ می‌رسد.

– ایستادندگاه (موقف) فیلسوفان مسلمان در قضیه فوق.

هنگامی که تفکر عقلگرایی یونانی وارد حوزه فکری و سرزمین اندیشه اسلامی؛ با داشته های فلسفی خود گردید اکثریت مطلق اندیشمندان اسلامی ی که با جریان عقلگرایی آشنایی داشتن موقف متفاوت و متغاییری نسبت به فیلسوفان یونان گرفتند.

جریان عقلگرایی در تمدن اسلامی، دروازه های فلسفه و تفکرات نوین فلسفی را با کلید نقل – اندیشه‌های قرآنی – اسلامی گشود. که در رأس این جریان پهلوانان مکتب اعتزال – به گونه اختصاصی – و باقی اندیشمندانی اسلامی ای که اهل عدل و توحید بودن – به گونه عمومی قرار داشته اند.

به حق که نقل اسلامی بلند مرتبه تر و والاتر از عقل انتقادی است.

قبل از ترجمه متون فلسفی یونان به زبان عربی آنها در امور ” مغیبات ” از داشته های منقول اسلامی استفاده می‌کردند پیش از اینکه فلسفه یونانی آنها را هر رنگ سازد به خویشتن با علم “کلام اسلامی ” رنگ و بوی اسلامی بخشیدن، با وجودی که فلسفه را از دریچه یونان وارد مکتب اسلامی کردند اما خاکه های او را با وحی الهی عجین ساختن؛نگذاشتن که ” عقل ” به تنهایی در بازار تفکر ما به خرید و فروش بپردازد ” نقل” اسلامی را قرین او ساختند و عقل را در آغوش این نقل بزرگ کردن، ” حکمت” و ” شریعت ” را به هم آمیختند و از این دو عقلانیت نوینی به دنیا آوردند ، ” عقلیات ” و ” سمعیات ” در کنار همدیگر نشاندن و این دو میوه ی را تقدیم کرد که با آن کمر توحید را در باب الوهیت با رویکرد عقلانی ی که سبب و مسبب در آن وجود داشت محکم کردن.

با تمام توان و قدرت فکری خود توانستن که در عالم ناسوت و لاهوت بر دانشمندان سایر ملت ها فایق آیند و آنها را با روش پخته شده ی که میان عقل و نقل جمع کرده بود شکست دهند.

ادامه دارد…

درباره ی سمیع الله داعی

* سردبیر دوهفته نامه دنیای جوان * نویسنده * استاد دانشگاه

همچنین ببینید

«رجب» ماه کاشت است

ماه رجب در سیرۀ عملی رسول‌خدا صلى الله علیه وسلم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *