خانه / تاريخ / تاریخ اسلام / تاریخ و جایگاه مدارس دینی در تمدن اسلامی

تاریخ و جایگاه مدارس دینی در تمدن اسلامی

نویسنده: دکتر علی محمد صلابی*
ترجمه: عبدالناصر امینی

تاریخ نگاران و علما دربارۀ زمان پیدایش و نشأت‎گیری مدارس اسلامی، اختلاف نظر دارند؛ برخی معتقداند که برای اولین بار مدرسۀ نظامیه در سال ۴۵۹ هجری قمری در عهد نظام الملک به ظهور پیوست و برخی دیگر ظهور مدارس را به مدت‎ها قبل از آن باور منداند.

آغاز ظهور مدارس:

با مراجعه به منابع و کتاب‎های اختصاصی این حوزه درمی‎یابیم که اولین مدرسۀ اسلامی در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم تأسیس یافته است. این مدرسه، مدرسۀ ابوحفص فقیه بخاری (۱۵۰ـ ۲۱۷ هجری) است و از انتساب این مدرسه به نام مؤسسش معلوم می‎شود که در زمان حیات وی تأسیس شده است. ابوحفص بخاری از فقهای طراز اول و از رهبران اندیشۀ اسلامی در بخارا است.

پس از آن روند ایجاد و تأسیس مدارس در سرزمین‎های شرقی رشد چشمگیرتری داشت و امام ابوحاتم محمد بن حبان تمیمی شافعی (۲۷۰ـ۳۵۴) در اوایل قرن چهارم هجری [۱] مدرسه‎ای را در نیشابور بنیانگذاری کرد. مدارسی که درآن زمان تأسیس می‎شد از نظر گرایش مذهبی، پیرو مذهبی خاص بودند و به تدریس [اصول و نظریات فقهی] همان مذهبِ خاص پابندی می‎کردند. خصوصاً مذهبی‎ که در بغداد دارالخلافت آن زمان رواج داشت و تأثیرات آن تا ما وراء النهر امتداد یافته بود. [۲]

قابل ذکر است که سلسلۀ مدارس در دمشق قبل از بغداد راه اندازی شده بود، زیرا اولین مدرسۀ دمشق مدرسۀ “صادریه” منسوب به صادر بن عبدالله در سال ۳۹۱ هجری تأسیس شد و پس از آن قاری و مقرئ دمشق، رشأ بن نضیف مدرسه رشائیه را حدودهای سال ۴۰۰ هجری پایه‎گذاری کرد و این اولین باری بود که طالبان علوم دینی، حلقات و حجرهای مساجد را ترک کرده و در مکان آموزشی خاصی که امکانات رفاهی و تعلیمی برای آنان فراهم شده بود، گردهم آمدند. [۳]

ترتیب زمانی برخی از مدارس:

۱ـ مدرسۀ امام ابوحفص فقیه بخاری (۱۵۰ـ۲۱۷ هجری).

۲ـ مدرسۀ “ابن حیان” ابتدای قرن چهارم هجری و حوالی سال ۳۰۵ هجری ابوحاتم بن حیان بستی، در زادگاهش «بُست» بنایی ساخت و در آن کتابخانه‎ای تأسیس کرده و اتاق‎هایی برای طالبان علوم دینی اختصاص داد.

۳ـ مدرسۀ “ابو الولید” این مدرسه قبل از سال ۳۴۹ هجری توسط ابو الولید صیان بن احمد نیشابوری شافعی (متوفی ۳۴۹ هجری) تأسیس شده و وی توجه و ملازمت خاصی به آن داشت.

۴ـ مدرسه محمد بن عبدالله بن حماد (متوفی ۳۸۸ هجری)؛ سبکی گوید که وی (محمد عبدالله بن حماد) تا آخرین لحظات عمرش به مسجد و این مدرسه التزام و پایبندی داشته [و به امورات آن رسیدگی می‎کرد].

۵ـ مدرسۀ “صادریه” این مدرسه را امیر شجاع الدوله صادر بن عبدالله در سال ۳۹۱ هجری در دمشق تأسیس کرد.

۶ـ مدرسه “بیهقیۀ نیشابور” این مدرسه قبل از تولد نظام الملک که وی در سال ۴۰۸ هجری تولد یافته، تأسیس شد.

۷ـ مدرسه ابوبکر بستی (متوفی ۴۲۹ هجری) وی از مدرسین و مناظرین بزرگ نیشابور بود و این مدرسه را در کنار منزل خود برای أهل علم بنا نمود و تمام مصارف آن را تأمین می‎کرد.

۸ـ مدرسه “امام ابوحنیفه رحمه الله” ابو سعد بن المستوفی پنج ماه قبل از افتتاح مدرسۀ نظامیه، این مدرسه را در جوار مقبرۀ امام ابو حنیفه رحمه الله تأسیس نمود.

۹ـ مدرسۀ “سعدیه” برخی از مورخین گفته‎اند که غزنویان به امور تعلیم و تعلّم بسیار اهتمام داشتند و نصر بن سبکتکین زمانی که از طرف غزنویان والی نیشابور مقرر شده بود، این مدرسه را تأسیس نمود.

۱۰ـ زمانی که نظام الملک به حاکمیت دست یافت، مدارس مختلفی وجود داشت. در آن زمان فاطمیانِ اسماعلیه “الأزهر” را تأسیس کرده بودند و مرکز دعوت و تحقیقات مذهبی‎شان بود و این مسأله بهترین انگیزه بود تا نظام الملک به تأسیس مجموعه مدارسی اقدام نماید و تلاشگران عرصۀ دعوت و اصلاح، با همان سلاح در مقابل مبتدعین به مبارزه بپردازند.

ایجاد مدارس نظامیه برخاسته از اندیشۀ مقابله با دست درازی شیعیان امامی و اسماعیلیِ باطنی بود، تا در مقابل آنان جبهه‎ای سیاسی و فکری تشکیل داده شود.

*نویسنده و تاریخ پژوه از کشور لیبی

پی‎نوشت:
۱ ـ محمد علی الرجوب: الإداره التربویه فی المدارس فی العصر العباسی، ص۹۴٫
۲ ـ حسام الدین السامرائی: المدرسه مع الترکیز على النظامیات للسامرائی، ص۳۳۶، ۳۳۷٫
۳ ـ عارف عبد الغنی: نظم التعلیم عند المسلمین، ص۸۹٫ محمد علی الرجوب: الإداره التربویه فی المدارس فی العصر العباسی، ص۹۵٫
۴ ـ فاروق السامرائی: التعلیم الإسلامی بین الأصاله والتجدید، ص۳۵۱٫
۵ ـ عبدالهادی محمد رضا محبوبه: نظام الملک، ص۳۶۵٫

درباره ی عبدالناصر امینی

• معاون اداری، فرهنگی و استاد دارالعلوم کابل. • از ولایت غور افغانستان. • متولد ۱۳۶۴هـ.ش. زاهدان (ایام هجرت). • حافظ قرآن کریم و فارغ التحصیل دارالعلوم زاهدان . • لیسانس شرعیات.

همچنین ببینید

اسرائیل: اشتباهی تاریخی که سرنوشت، آن را تصحیح خواهد کرد

نویسنده: جمال البنا ترجمه: عدنان فلاحی چگونگی روابط بین دولت‌ها، به گستردگی تاریخ، متفاوت است.[١] نمونه‌ی ایده‌آل …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *