خانه / مقالات / تفسیر و علوم قرآن / جایگاه و دستاوردهای عقل در قرآن
tabyeen.com
tabyeen.com

جایگاه و دستاوردهای عقل در قرآن

نویسنده: شیخ علی جلالی

از بزرگترین و مهمترین مواهب الهی به انسان، نیروی عقل و فکر است که با آن، انسانیتِ انسان شکل می گیرد و حساب او از سایر حیوانات جدا می شود و با آن به کرامت و شرافت و سیادت می رسد. برای پی بردن به جایگاه عقل و فکر، خوب است به این مقدمه توجه شود.

برای تبیین مسئله، حالات و صور مختلف مربوط به انسان را ذکر می کنیم:

۱- عکس و تصویر انسان بر کاغذ یا پرده های دیگر: همه عقلا معتقدند که این تصویر، انسان نیست و هیچ توان و ارزشی در آن وجود ندارد.

۲- جسم انسانی که روح از آن خارج شده است: این جسم توان و کارآیی خود را از دست داده و بقای او بر روی زمین ارزشی ندارد و باید دفن گردد، هر چند که از چشم و گوش و مغز و دست و پا و بقیه اعضا برخوردار است.

۳- شخص دیوانه ای که فاقد قوه ادراک است با صرف نظر از حساب و کتاب قیامت، این شخص در دنیا کارآیی ندارد و در عالم ایمانی نمی تواند نقش مثبتی را ایفا کند. بلکه تفاوت چندانی با حیوانات ندارد. سعدی می فرماید:

اگر آدمی به چشم است و دهان و گوش و بینی             چه میان نقش دیوار و میان آدمیت

۴- انسانی که از عقل و خرد کافی برخوردار است: او انسانی است که خداوند او را به عنوان انسان مکلف و مسئول یاد می کند و از او انتظار دارد که از عقل و فکر خود به نحو احسن استفاده کند که اگر استفاده کرد او را دوست می دارد و به او پاداش نیک می دهد و اگر درست استفاده نکرد او را سرزنش می کند و بر او خشم می گیرد و او را مثل چهارپایان و بلکه گمراه تر از آنها می داند «لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ یَفْقَهُونَ بِهَا … أُوْلَـئِکَ کَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ»[اعراف/۱۷۹]. پس بحث ما بر گروه اخیر است که می تواند با استفاده از عقل و فکر در احسن تقویم بماند و با عدم استفاده از آن به اسفل سافلین سقوط کند.

عقل و فکر می تواند انسان را از عقیده صحیح و اخلاقی نیک برخوردار بگرداند. افکار، رفتار و کردار او را موزون قرار دهد، قدرت تشخیص و ترجیح در مسائل کلان و خرد یا کلی و جزئی را به او بدهد.انسان با استفاده از فکر و عقل می تواند به این نتائج برسد:

۱- پی بردن به وجود و یگانگی خالق: «وَإِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لاَّ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ * إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ … لآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»[بقره/۱۶۳-۱۶۴]. انسان می تواند با استفاده از عقل و فکر و بررسی پدیده های هستی و تأمل و تدبر در آنها به این نتیجه برسد که خدای یکتا وجود دارد و هیچ شریکی ندارد.

۲- پیامبر صلی الله علیه وسلم دیوانه نیست بلکه برگزیده خداست و قرآن وحی خداست: با بررسی زندگی قبل از بعثت پیامبر صلی الله علیه وسلم می توان به این نتیجه رسید که محمد صلی الله علیه وسلم شخص عاقل و صادق است و قرآن کلام خداست. «ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِّن جِنَّهٍ» [سبأ/۴۶] ( سپس فکر کنید در زندگی محمد صلی الله علیه وسلم تا به این نتیجه برسید که او دیوانه نیست).
«قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَیْکُمْ وَلَا أَدْرَاکُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ»[یونس/۱۶]. (بگو ای محمد اگر خدا نمی خواست من این قرآن را بر شما نمی خواندم، من که از شما نسبت به آن داناتر نیستم، من سالها در بین شما بودم و شما مرا بهتر می شناسید. آیا به عقلتان رجوع نمی کنید.) پس رجوع به عقل، انسان را به این حقیقت می رساند.

۳- حقانیت بعثت و قیامت: بهاری که در زمین پدید می آید عاقل را متوجه این نکته می سازد: که خداوند زنده را مرده می کند. «اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِی الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیَاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»[حدید/۱۷]. (بدانید که همانا خداوند زمین را پس از مردنش زنده می کند یقینا نشانه هایی را تبیین کردیم که شاید شما تعقل بکنید).

۴- ترجیح باقی بر فانی یا آخرت بر دنیا: «وَمَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ» [قصص/۶۰]. (آنچه پیش خداست بهتر و پایدارتر است مگر نمی اندیشید.)

۵- باطل نبودن خلقت: «وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً» [آل عمران/۱۹]. (و در آفرینش آسمان و زمین می اندیشند و می گویند پروردگارا اینها را بیهوده خلق نکرده ای)

۶- عبرت از تاریخ: «لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَهٌ لِّأُوْلِی الأَلْبَابِ» [یوسف/۱۱۱]. (یقینا در قصه هایشان برای صاحبان خرد عبرتی وجود دارد) «وَلَقَد تَّرَکْنَا مِنْهَا آیَهً بَیِّنَهً لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» [عنکبوت/۳۵] (و از آن برای مردمی که می اندیشند نشانه ای روشن باقی گذاشته ایم.)

۷- نگه داشتن خود از عذاب جهنم: « وَقَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ» [ملک/۱۰]. ( و می گویند اگر گوش می دادیم یا تعقل کرده بودیم در میان دوزخیان نبودیم.)

۸- رعایت حرمت مقدسات و بزرگان: «إِنَّ الَّذِینَ یُنَادُونَکَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ» [حجرات/۴] (همانا کسانی که تو را از پشت اتاقها صدا می زنند بیشترشان عقل خود را به کار نمی برند.) پس عقلا حرمت بزرگترها را نگه می دارند.

۹- عمل به چیزی مهم که مردم را به آن دعوت می دهد و محروم نساختن خود از آن منفعت و داشتن شخصیتی منسجم و متین: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ»[بقره/۴۴]. (آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید با اینکه شما کتاب خدا را می خوانید؟ آیا نمی اندیشید.)

۱۰- مسخره نکردن از آیات خدا و شعائر دینی: «وَإِذَا نَادَیْتُمْ إِلَى الصَّلَاهِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا یَعْقِلُونَ»[مائده/۵۸]. (وهنگامی که (بوسیله اذان، مردم را) به نماز می خوانید آن را به مسخره و بازی می گیرند، زیرا آنان مردمی اند که نمی اندیشند)

۱۱- دوری از افترا بر خدا: «یَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْکَذِبَ وَأَکْثَرُهُمْ لاَ یَعْقِلُونَ» [نساء/۱۰۳]. (برخدا دروغ می بندند و بیشترشان نمی اندیشند)

منبع: مجتمع دینی اهل سنت و جماعت بندرعباس

درباره ی علی جلالی

* استاد قسم عالی مجتمع دینی اهل سنت و جماعت بندرعباس

همچنین ببینید

رابطه‌ی کُشتار و فساد در پرتو قرآن و سنّت نبوی

نویسنده: متین لطفی «تکلیف» و «حق» اگر بر یک رابطه‌ی انسانی مترتب شوند، بسان دو …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *