خانه / شخصيت‌ها / ائمه و مشاهیر / نگاهی به زندگی‌نامه‌ی امام ترمذی

نگاهی به زندگی‌نامه‌ی امام ترمذی

تاریخ اسلام همواره شاهد شخصیت‌های بلندپایه‌ای در عرصه‌ی علم و عرفان بوده است؛ بخش مهمی از تاریخ بیوگرافی علما و اندیشمندان اسلامی است.

یكی از این شخصیت های كه جهانی را شیفته نبوغ علمی خود ساخته امام ترمذی است.

ایشان در اوایل قرن سوم هجری – كه عصر طلائی سنت نبوی بود – در خانوده‌ای فقیر چشم به جهان گشود و در آن عصر علمی پرورش یافت، نه اینکه مؤرخین از چگونگی رشد و تعلیم ابتدائی ایشان سخنی به میان نیاورده‌اند، بلكه در تاریخ ولادت ایشان اختلاف كرده‌اند، برخی از مؤرخین تاریخ ولادت ایشان را سال (۲۰۹ هـ) ذكر كرده‌اند. (میزان الاعتدال: ۳/ ۱۱۷)

نام و نسب امام ترمذی

اسم ایشان محمد بن عیسی بن سورة بن موسىٰ بن الضحاك، ابوعیسی السلمی الضریر البوغی الترمذی است، السلمی نسبت به بنی سلیم قبیله ای از قیس عیلان است. و از آن جهت به ایشان بوغی می‌گویند كه در روستای بوغ از توابع شهر ترمذ وفات نموده است، اما نسبت معروف و مشهور ایشان در میان خاص و عام «الترمذی» است که منسوب به ترمذ شهری در كناره شمالی رود جیحون است. این شهر امروزه در كشور ازبكستان قرار دارد. (شرح شمائل ملا علی القاری: ۱/ ۷)

سفرهای علمی امام ترمذی

امام ترمذی پس از دوران كودكی، ابتداء به تحصیل علوم از مشائخ شهر ترمذ پرداخت؛ سپس از علمای خراسان استفاده نمود؛ از جمله‌ی این شیوخ می‌توان امام اسحاق بن راهویه و محمد بن عمرو سواق را نام برد، پس از آن به عراق و حجاز سفر كرد و از علمای آن جا حدیث آموخت.

از بررسی‌های انجام شده چنان برمی‌آید كه امام ترمذی سفرهای علمی خویش را در حوالی سال ۲۳۵ هـ. آغاز نمود، در حالیكه از عمر ایشان ۲۰ سال گذشته بود و سفرهای علمی خویش را پیش از سالهای ۲۵۰ به پایان رسانیده، و با كوله‌باری ازعلم و دانش به خراسان باز گشت.

امام ترمذی از شیوخ شهرهای خراسان، عراق، حجاز و غیره استماع حدیث نمود. وی در بسیاری از این شیوخ با امام بخاری در استماع و اخذ حدیث مشاركت دارد؛ برخی از این شیوخ كسانی هستند كه تمامی اصحاب صحاح سته از آنها حدیث روایت نموده‌اند؛ مانند:

۱- محمد بن بشار بندار (متوفىٰ ۲۵۲ هـ)،

۲- محمد بن المثنىٰ ابوموسىٰ (۲۵۲ هـ)،

۳- زیاد بن یحیىٰ الحسانی (۲۵۴ هـ)،

۴- عباس بن عبدالعظیم العنبری (۲۴۶ هـ)،

۵- ابوسعید الاشج عبدالله بن سعید الكندی (۲۵۷ هـ)،

۶- ابوحفص عمرو بن علی الفلاس (۲۴۹ هـ). (أحمد شاكر، مقدمة الجامع الترمذی: ۸۱)

ملاقات امام ترمذی با كبار ائمه حدیث

آنچه كه امام ترمذی را در مرتبه‌ی بلند حدیثی قرارداده، توجه و اهتمام ایشان به ملاقات ائمه كبار حدیث و اخذ علم از ایشان است؛ از جمله امام مسلم بن حجاج نیشابوری (تهذیب التهذیب: ۱۰/ ۱۲۶)، امام ابوداود سیلمان بن اشعث سجستانی، امام عبدالله بن عبدالرحمن دارمی و ابو زرعه رازی كه از این دو در فن رجال و علل حدیث بهره برده است (الجامع، ج ۲)، بزرگترین استفاده علمی امام ترمذی از امیرالمؤمنین فی الحدیث امام محمد بن اسماعیل بخاری بوده است.

شاگردان امام ترمذی

جایگاه امام ترمذی در علم حدیث ایشان را آبشخوری برای سیراب نمودن تشنگان علم حدیث قرار داده بود و موجب سرازیر شدن طالبان علوم حدیث از نقاط دوردست جهت استفاده علمی از ایشان بوده است. از میان شاگردان بی‌شمار ایشان می‌توان: ابوبكر احمد بن اسماعیل بن عامر سمرقندی، ابوحامد احمد بن عبدالله بن داود مروزی و احمد بن علی مقری را نام برد (تهذیب الكمال: ۳/ ۱۲۵۵، ۱۲۵۶)، همچنین امام ترمذی مفتخر به این است كه امام محمد بن اسماعیل بخاری در آموختن حدیث در شمار شاگردان ایشان قرار گرفته است، مثل حدیث ابوسعید خدری از پیامبر صلى الله علیه وسلم كه به حضرت علی فرمود: «یَا عَلِىُّ لَا یَحِلُّ لِأَحَدٍ یُجْنِبُ فِى هٰذَا الْمَسْجِدِ غَیْرِی وَغَیْرُكَ»، امام ترمذی پس از آوردن این حدیث در كتاب خویش سنن ترمذی در باب فضائل حضرت علی – رضی الله عنه – می‌گوید: «این حدیث را محمد بن اسماعیل بخاری از من شنیده است»، و قول خود امام بخاری شاهد بر این مدعاست، كه می‌گوید: «مَا انْتَفَعْتُ بِكَ أَكْثَرُ مِمَّا انْتَفَعْتَ بِی»؛ آنچه من از تو بهره جسته‌ام بیشتر از آن چیزی است كه تو از من فرا گرفته‌ای.

دیدگاه ائمه در مورد امام ترمذی

علی بن محمد بن الأثیر مؤرخ می‌گوید: امام ترمذی یكی از ائمه‌ای است كه در علم حدیث نمونه است. (الباب فی تهذیب الأنساب: ۱/ ۱۷۴)

حافظ مزی در تهذیب الكمال می گوید: امام ترمذی از امامان حافظ الحدیث است كه خداوند به وسیله ایشان مسمانان را نفع رسانده است. (تهذیب الكمال: ۳/ ۱۲۵۵)

ابن العماد حنبلی در شذرات الذهب می‌نویسد: «كان مبرازاً على الأقران، آیة فی الحفظ والإتقان»؛ امام ترمذی بر معاصران خود برتری داشته، و نمونه‌ای از حفظ و اتقان بود. (شذرات الذهب: ۲/ ۱۷۴)

تألیفات امام ترمذی

قرن سوم كه از درخشان‌ترین عصر سنت نبوی است، با كوششی عظیم در تدوین نمودن سنت و جمع‌آوری اصطلاحات علوم حدیث برای حفظ سنت و دفاع از آن آغاز گردید كه در پی آن تدوین مسانید و تالیفات گران‌سنگ دیگری از ائمه حدیث صورت گرفت.

امام ترمذی از جمله پیشوایانی است كه مؤرخین، ایشان را به سبب تألیفات ارزنده‌اش در علم حدیث می شناسند كه آن خود دلیلی بر امامت ایشان هست، کتاب‌های او با اسلوبی سهل و آسان و سرشار از فواید تا جایی که كتابهایش را برای خوانندگانش واضح گردانیده و به‌سان معلمی خودآموز به آنها عرضه می‌نماید.

تألیفات

۱- الجامع الكبیر معروف به سنن ترمذی؛ امام ترمذی ۴۳۰۰ حدیث را در این كتاب آورده است، جامع كبیر مشتمل بر علوم و فنون فراوان است.

ابن رشد می‌گوید: كتاب ترمذی، علمی مستقل به صورت ابواب نوشته شده است و علم دوم آن علم فقه است، علم سوم علل حدیث كه مشتمل بر بیان صحت و سقم احادیث و مراتب بین آنها است، علم چهارم اسماء و كنىٰ، علم پنجم جرح و تعدیل، علم ششم معرفی كسانی كه پیامبر را دریافتند و آنهائی كه در نیافتند، علم پنجم بیان تعداد راویان حدیث.

خلاصه: سنن ترمذی این علوم را در خود جای داده است.

۲- الشمائل النبویة والخصائل المصطفویة؛ این كتاب چنان كه از اسمش پیداست، راجع به خصوصیتها و ویژگیهای پیامبر است؛

۳- العلل المفردة یا علل كبیر؛ در فن علل حدیث، و این غیر از آن كتاب عللی است كه در آخر سنن ترمذی قرار دارد.

۴- كتاب الزهد؛

۵- أسماء؛

۶- التاریخ؛

۷- الأسماء و الكنىٰ؛

۸- الآثار الموقوفة.

صفات امام ترمذی و تاریخ وفات

امام ترمذی دارای محاسن اخلاقی بی‌شماری بوده كه تأثیری شگرفی در پیشرفت ایشان داشته است؛ حضور ذهن والا و حافظه قوی، ایشان را در حفظ ضرب المثل قرار داده بود. (تهذیب التهذیب: ۹/ ۳۸۸، ۳۸۹)

امام ترمذی در تقوىٰ و پرهیزگاری بر پایه‌ی بلندی استوار بود، تا جایی که كه از كوچكترین شبهات دوری می‌جست، از جمله محاسن ایشان بی توجهی به زندگانی دنیا و متوجه بودن به زندگی اخروی و حریص بودن بر نشر علم است. امام ترمذی عمر خویش را در خدمت سنت نبوی و علوم آن سپری نمود، براثر خشیت و خوف خداوندی و گریه بسیار در آخر عمر بینائی‌اش را از دست داد، امام ترمذی شب دوشنبه، ۱۳ رجب، سال ۲۷۹ هـ. در شهر ترمذ دارفانی را وداع گفت و با رحلت ایشان محفل علم و حدیث از وجود بزرگمردی نمونه، خالی شد. (تذكرة الحفاظ: ۱/ ۱۵۴)

نويسنده: عطاءالرحمن ملازهی
منبع: سنت آنلاين

درباره ی modir

پورتال اسلامی تبیین

همچنین ببینید

tabyeen.com

نگاهی به زندگانی ابن رشد اندلسی

ابو ولید محمد بن احمد بن احمد قرطبی معروف به ابن رشد درسال ۱۱۲۷ م …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *